Sofizm

Editör : Unknown 17 Ocak 2015 Cumartesi

İnsan felsefesinin başlangıcında tarih sahnesinde yerini alan Sofist kavramı, parayla ders veren, bazı kişilere felsefe ve belagat-retorik (güzel konuşmanın ilkelerini) öğreten felsefe öğretmenlerinin taşıdığı bir sıfat olarak adlandırılır. Geniş anlamıyla şair ve filozof olan kişilerdir. Platon'un etkisiyle bu terim zaman içerisinde olumsuz bir anlama bürünmüştür. İngiliz düşünürü Jeremy Bentham (Ceremi Bentam) bu olumsuz yaklaşımdan etkilenerek siyasette dört çeşit sofistik yöntem saptamıştır.

1. Bir konuda sağlanan söz üstünlüğünü, büsbütün başka bir konuda kullanmak.

2.Dış ve iç tehlike kuruntusu yaratarak istenilen sonucu elde etmek.

3.İstenileni asla gerçekleşemeyecek koşullara bağlayarak kabul etmek.

4.Sorunları bilerek birbirine karıştırmak ve istediğini elde etmek.

Sofistler'i daha iyi anlamak için M.Ö. 5. yüzyılın siyasal koşullarına bakmak gerekir. Atina Devleti'nin İranlılar karşısında askeri bir başarı kazanması Atina'nın siyasal ve kültürel yapısında büyük değişimlere neden olmuştur. Bunun sonucunda ise Atina'da ve diğer şehir devletlerinde daha önce yönetime katılamayan toplumsal kesimlerin demokrasi talepleri artmış ve radikal bir demokrasi anlayışına sahip insanlar iş başına gelmiştir. Bu yönetim, çok daha fazla insanın devlet yönetimine katılmasına yol açmıştır. Siyasal alandaki bu değişim,kültürel alana da yansımış ve geniş halk kitlelerinin eğitimini gerekli kılmıştır. Daha önce köleler tarafından giderilen bu ihtiyaç karşılanamaz hale gelince öğretici bir kimliğe sahip olan Sofistler ortaya çıkmıştır. Bu öğretmenler kent kent dolaşıp uğradıkları yerlerde para karşılığında ders vermeye başlamışlardır. Tabi bu durum, o zamana kadar Atinalıların karşılaşmadığı bir durumdur.

Sofistlerden önce Atina'da insanın çalışması özellikle bedeniyle iş yapması aşağılanmak için yeterliydi. Peki bu dönemde hangi kesimler aşağılanıyordu? Köleler ve mesleği ile geçimini sağlayan zanaatkarlar. Bu iki kesiminde toplumda herhangi bir saygınlığı yoktu. Sofistler'in de ders vermeyi bir meslek haline getirmesi onların Sokrates, Platon gibi düşünürler tarafından aşağılanmasına neden olmuştur.

Sofistler, kendilerinden önceki felsefe okurlarından hiçbirine katılmadılar. Bunun altında yatan temel neden ise "doğa filozoflarının evren konusunda tutarlı bir görüş oluşturamamalarıdır. Bu görüşlerinin altında kendilerinin felsefeyi bireysel ve öznel bir faliyet olarak görmeleride yatmaktadır. Yani ne kadar filozof varsa evrenin yapısı hakkında da o kadar farklı görüş vardır. Bu farklı yaklaşımları savunan düşünürlerin gerçeği öğretemeyeceklerini rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu aşırı şüpheci eğilim, gerçekle ilgili bazı soruların sorulmasını zorunlu kılmaktadır: Gerçek diye birşey varmıdır? Filozofların gerçek konusundaki fikirleri birbirleriyle çeliştiğine göre acaba geriye gerçek diye bir şey kalır mı?

Önemli Sofist düşünürler:

Protagoras
Gorgias
Kallikles
Hippias
Kritias
Antiphon
Prodikon
Thrasymachos vd.

Sofistlerin Temel Özellikleri

1. Felsefenin merkezine insan kavramını ve insanla ilgili sorunları yerleştirmişlerdir.

2. Bilgi probleminde göreceli (rölativist) ve kuşkucu (septik) bir tavır sergilemişlerdir.

3. Toplumsal yaşamda bireyci (indivudualist) ve yararcı (pragmatist) bir çizgi izlemişlerdir.

4. Toplumsal kurum ve kuralları eleştirmişlerdir.

5. Toplumsal kurum ve kuralların insan ürünü olduğuna inanırlar.

6. Doğal hukuku (physis nomos) benimsemişlerdir.

7. Felsefi ve siyasal alanda Nihilizm, Anarşizm ve Liberalizm akımlarına önderlik yapmışlardır.

8. Dilbilgisi, ikna sanatı, retorik, hukuk (savunma sanatı), ahlaki davranış, edebiyat eleştirisi, matematik, tarih, kültür, mantık ve dilsel analiz gibi birçok alanda yapmışlardır.

9. İnsanı ve insan toplumlarını inceleyerek kültür tarihine önemli katkılarda bulunmuşlardır.

10. İnsan tarafından yapılan bir şeyin, yine insan tarafından değiştirilebileceğini savunmuşlardır. Bu anlamıyla yenilikçi (reformist) lerdir.

11. Geleneklere savaş açtıklarından dolayı aydınlanmacı düşünürler olarak kabul edilirler.

12. Phaleas ve Hıppodamos gibi sofistleri ilk sosyalist düşünürler olarak kabul edebiliriz.